Restart Bibliotherapy
A new scalable approach to bibliotherapy
What is bibliotherapy? Something with books, right?
That's a good question! There is not one definition of bibliotherapy. Different groups describe this term in a different way. What everyone agrees on is that specific books can have some therapeutic effect in specific situations. Some see this as a form of reflection or (self)therapy, while others see this as a specific part of treatment within mental health care. Some think that this only applies to non-fiction, while others think that it mainly applies to fiction. Still others extend this to poems, graphic novels and even other media forms. In short: it is currently a very broad definition.
Why a restart?
Many young adults, but also children and adults, are currently struggling with their mental health. In the latest research by CBS, Trimbos and other institutes, it seems as if millions of people in the Netherlands are not feeling well. Perhaps a certain book does not pull people out of their darkest valley, but perhaps it does give them a 'push' in the right direction.
MADE-Life sees a lot of potential in bibliotherapy, but of course you first have to be able to find the right book for the right situation. Our goal is therefore to put together an ecosystem of stakeholders to breathe new life into bibliotherapy together. This ecosystem extends from the supply side (publishers, libraries, search systems, related foundations, etc.) to the demand side (readers, schools, (patient) associations, mental health care, etc.)
The mini-conference on March 3, in combination with our ongoing challenge 'Story for the Future', is a first step to get the flywheel moving. Together, because we see this event as a form of co-creation - the best way to jointly establish a good foundation.
Do you have a question about this initiative? Send us email.
For details of the agenda of this mini-congres: see Dutch (NL) page
Waarom juist nu?
Veel jongvolwassenen, maar ook kinderen en volwassenen worstelen momenteel met hun geestelijke gezondheid. In de laatste onderzoeken van CBS, RIVM, Trimbos en andere instituten lijkt het alsof miljoenen mensen - vooral jongvolwassenen - in Nederland niet lekker in hun vel zitten. Misschien dat een bepaald boek mensen niet uit hun donkerste dal trekt, maar misschien wel een 'duwtje' de goede kant op geeft.
Veel instellingen, inclusief MADE-Life, zien veel potentie in bibliotherapie, maar dan moet je vanzelfsprekend wel eerst het juiste boek voor de juiste situatie kunnen vinden. De grote vraag is dus: welke boeken hebben bibliotherapeutisch effect. Juist daar gaat dit initiatief om.
Om toch met een definitie te beginnen nemen we degene van 'Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren'. Zodoende hebben we een gezamenlijke uitgangspositie:
Etym: Gr. biblion = boek; therapeia = verzorging, genezing
Verzamelnaam voor allerlei vormen van creatieve therapie waarbij teksten een rol spelen bij de behandeling van psychische en psychosomatische klachten. Bibliotherapie is o.m. verwant met dramatische therapie, muziektherapie, bewegings- en danstherapie. Het is de bedoeling om via ‘taal’ de weg naar het herstel te bevorderen en de scheppende mogelijkheden van de mens vrij te maken. Dit kan leiden tot een (her)ontdekking van de eigen persoonlijkheid en tot een betere zelfrealisatie. Het verbale karakter staat steeds centraal. Via taal leert de mens (opnieuw) situaties beschrijven, gevoelens en ervaringen in woorden vatten. Het boek of de tekst kan reeds zinvol functioneren doordat de patiënt een gespreksonderwerp krijgt, iets waarover hij met anderen kan praten. Aanvankelijk zal het gaan over de personages uit het boek, maar gaandeweg kan de therapeut de tekst laten functioneren als spiegel van de ziel. Teksten kunnen patiënten bewust maken van gevoelens, gedachten, wensen en herinneringen die verdrongen werden.
Ziekenhuisbibliotheken kunnen een belangrijke rol vervullen door de begeleiding van patiënten met aangepaste lectuur.
Poëzietherapie is een meer specifieke term die verwijst naar het werken met poëzie, maar die ook duidt op een meer productieve aanpak. Het schrijven van teksten vormt dan een belangrijk onderdeel van de therapie.
Het werken met teksten in een genezingsproces is een oude techniek. Denk aan de magische vorm van de boekoplegging, rituele teksten, de catharsisgedachte of genres als troostbrieven en -gedichten. Ook aan de autobiografie kende men vaak een therapeutische functie toe.
Gezamenlijke co-creatie!
Ons doel is daarom een ecosysteem van belanghebbenden samen te stellen om bibliotherapie samen nieuw leven in te blazen. Dit ecosysteem strekt zich uit van de aanbodkant (uitgevers, bibliotheken, zoeksystemen, aanpalende stichtingen, etc) tot de vraagkant (lezers, scholen, (patiënten)verenigingen, GGZ, etc.)
Ons mini-congres op 3 maart 2025 was de eerste zwaai om dit vliegwiel in beweging te brengen. Wij willen dit gezamenlijk doen. We zien co-creatie als de beste manier om samen een gedragen en goed fundament neer te zetten.
Wil je meedoen? Meelezen en beoordelen? Wij heten we graag welkom. Stuur dan een mail!
Hoe wordt dit strategische plan vormgegeven?
Normaliter zou men van te voren alles plannen. Echter is MADE-Life van mening dat dit grotere plan het beste via co-creatie kan worden vormgegeven. In de laatste anderhalf jaar heeft MADE-Life met 100+ partijen en mensen gesproken die een rol zouden kunnen hebben in deze herstart van bibliotherapie. Er zijn nog enkele andere belanghebbenden die wij graag 'mee' zouden hebben.
Het mini-congres was de formele aftrap van deze herstart. Het grotere strategische plan voor deze herstart zal dan ook ontwikkeld worden met de 'output' van dit congres. Ook zal dit plan blijven evolueren door samenwerking met de verschillende partijen. Co-creatie met alle belanghebbenden is essentieel voor het slagen van Bibliotherapie! Om het een Cruijffiaanse uitspraak te eindigen: "Alleen kun je niets, je moet het samen doen".
Ons strategische plan wordt continu verder verfijnd. Het is op te vragen op info@made-life.nl
Wie doet er allemaal mee met deze herstart?
Deze herstart gaat vooral lukken omdat veel verschillende organisaties dit initiatief een warm hart toedragen. MADE-Life heeft inmiddels met meer dan 100+ organisaties en individuen uitgebreid gesproken. MADE-Life zou graag nog meer geïnteresseerde partijen aansluiten bij dit initiatief. Mocht jij of jouw organisatie een rol zien weggelegd in deze herstart, neem dan vooral contact met ons op!
Wie gaat er meedoen aan de aanbodkant?
Verschillende organisaties kunnen zich gaan inzetten om dit initiatief ook daadwerkelijk te laten slagen. MADE-Life heeft inmiddels overleg met deze partijen zowel als enkele andere belanghebbenden in het lenende- en kopende domein:
Algemeen: Stichting Lezen, Nederlands Letterenfonds, KB
Uitgeverij: GAU & verschillende uitgevers
Lenen: VOB, (Openbare) bibliotheken, NBD Biblion
Kopen (fysiek): CB, boekhandelaren, Titelive
Kopen (online): Amazon, Bol, Kobo
Bibliotherapeuten (huidige): Ella Berthoud, Culturele Apotheek, Lezenslessen, Lezerscollectief
Feedbackmechanisme: Hebban, GoodReads, #BookTok, #Bookstagram, eigen portaal, etc.
Wie gaat er meedoen aan de vraagkant?
Vele partijen kunnen zich gaan inzetten om deze herstart ook daadwerkelijk te laten lukken. MADE-Life heeft inmiddels overleg met deze partijen zowel als enkele andere belanghebbenden:
Lezers: mensen die latent op zoek naar een betere mentale- en psychische gezondheid
Meelezers: mensen in de omgeving van de primaire lezers, zoals ouders, familie, vrienden en bekenden
Scholen: lager- en middelbaar en hoger onderwijs: MBO, HBO, WO & Onderwijsverenigingen
Verenigingen: vrijetijdsverenigingen en patiënten- en naastenverenigingen (MIND, ADF, Depressievereniging, Weet, etc.) & hulplijnen
Sociaal domein: bibliotheken, boekhandels, samenleesgroepen,
Snijvlak sociaal- en zorgdomein: ervaringsdeskundigen, herstel academies, 'wachtverzachter' initiatieven en Ouder- en Kind Centra en Kindertelefoon
Zorg domein: huisartsen (inclusief PoH), GGD- en GGZ-instellingen, ziekenhuizen en vrijgevestigde psychologen en psychiaters
Medische Federaties: NHG, LV poh-ggz, De Nederlandse GGZ, NIP, NVvP, FMS, FVB
De eerste focus is op het supermarktmodel. Daarna zal gekeken worden naar het drogisterijmodel. Het - zwaarder beoordeelde - apotheekmodel zal pas hierna worden opgepakt. De volgende indicatieve stappen zullen voor de aangemerkte data genomen worden:
Bepalen 2 condities voor pre-pilot en pilots: vrijdag, 27 juni 2025:
eenzaamheid
depressieve gevoelens
Bepalen teksten per conditie voor pre-pilot:
fictie: romans - 16 romans bij eenzaamheid: vrijdag, 4 juli 2025,
fictie: romans - 16 romans bij depressieve gevoelens: vrijdag, 12 september
Vraagkant aanzwengelen
Selecteren enkele organisaties voor eerste supermarkt pilots: vrijdag, 3 oktober 2025
scholen & opleidingen (reeds aangesloten)
Aventus (MBO),
Windesheim (HBO)
Universiteit voor Humanistiek (WO)
Middelbare school zal nog worden aangesloten
(bibliotheken: schaduwdraaien)
(huisartspraktijken: schaduwdraaien)
(GGZ-instellingen: schaduwdraaien)
Aanbodkant orchestreren (deze boeken zullen beoordeeld worden)
Initiële voorselectie van 16 boeken voor supermarkt model: vrijdag, 4 juli 2025
16 boeken bij eenzaamheid (waarbij met 4 boeken wordt begonnen)
fictie: romans
pre-pilot om beoordelingsmodel en proces te testen (met 4 boeken)
pre-pilot om de ervaringen van 16+ beoordelaars te evalueren
Initiële voorselectie van 16 boeken bij eenzaamheid: vrijdag, 12 september 2025
16 boeken bij eenzaamheid (waarbij met 12 boeken wordt begonnen)
fictie: romans (focusgebied)
Verdere voorselectie van tientallen boeken: vrijdag, 12 januari 2026
meer boeken bij eenzaamheid om tot 16 positief beoordeelde boeken te komen
meer boeken bij depressie om tot 16 positief beoordeelde boeken te komen
fictie: romans (focusgebied)
enkele andere gedichten en non-fictie boeken zullen ook bekeken worden
enkele * fictie: gedichten
enkele * non-fictie: zelfhulpboek (psycho-educatie)
enkele * non-fictie: ervaringsverhaal (auto)biografie
Bespreking van ongeveer 16 tot 32 positief beoordeelde boeken: vrijdag, 26 juni 2026
eenzaamheid: ~8 tot 16 boeken
depressieve gevoelens: ~8 tot 16 boeken
Creëren bibliotherapeutische leeswijzers voor boeken: vrijdag, 26 juni 2026
Publicatie boekenlijst en achterflappen naar pilot locaties: vrijdag 11 september 2026
Beoordelingscommissie, -raamwerk en beoordeelde boeken
Raamwerkbevestiging pre-pilot: accorderen raamwerk: vrijdag, 04 juli 2025
Commissiebevestiging pre-pilot: vrijdag, 11 juli 2025
Eerste beoordelingsronde pre-pilot: 11 juli t/m 29 augustus 2025
Verfijnen beoordelingsraamwerk voor tweede pre-pilot: voor 12 september 2025
Tweede beoordelingsronde pre-pilot: 12 september t/m 14 november 2025
Verdere beoordelingsrondes pre-pilot: 6 januari t/m 26 juni 2026
Pilot periode: maandag, 14 september 2026 t/m vrijdag, 2 juli 2027
Veel jongvolwassenen, maar ook kinderen en volwassenen worstelen momenteel met hun geestelijke gezondheid. In de laatste onderzoeken van CBS, RIVM, Trimbos en andere instituten lijkt het alsof miljoenen mensen - vooral jongvolwassenen - in Nederland niet lekker in hun vel zitten. Misschien dat een bepaald boek mensen niet uit hun donkerste dal trekt, maar misschien wel een 'duwtje' de goede kant op geeft.
Veel instellingen, inclusief MADE-Life, zien veel potentie in bibliotherapie, maar dan moet je vanzelfsprekend wel eerst het juiste boek voor de juiste situatie kunnen vinden. De grote vraag is dus: welke boeken hebben bibliotherapeutisch effect. Juist daar gaat dit initiatief om.
Welke boeken gaan in aanmerking komen?
Bibliotherapie wordt nog niet op grote schaal toegepast. Vandaar dat het nu moeilijk is te bepalen welke boeken eventueel een therapeutisch effect zouden kunnen hebben bij bepaalde situaties. De huidige praktijk bestaat vooral uit 'op maat gemaakte' leeslijsten door gespecialiseerde bibliotherapisten en beperkte online databases, zoals www.leesjebeter.nl.
Om honderden boeken, gedichten en andere tekstvormen bibliotherapeutisch te kunnen aanbieden, heeft MADE-Life een schaalbaar beoordelingsmodel ontwikkeld. Deze beoordelingsschakel is essentieel om het specifieke aanbod goed te laten aansluiten bij de specifieke vraag. Dit doorontwikkelde model (ML-BT) voor de beoordeling van romans vind je hier: https://www.made-life.nl/post/bibliotherapie-model-maakt-steeds-meer-stappen
Elk boek zal gelezen worden door zes mensen:
twee zorgdeskundigen (poh-GGZ, huisartsen, psychologen en psychiaters)
twee ervaringsdeskundigen
twee literatuurdeskundigen
Iedereen zal elk boek zorgvuldig beoordelen, waarna het - bij een positieve uitkomst - op de ML-BT lijst wordt gezet. Deze lijst zal dan worden gebruikt in de pilots en daarna de landelijke uitrol.
Onder welke voorwaarden worden deze verhalen gepubliceerd?
Deze boekenlijst, achterflappen en bijsluiters worden gepubliceerd onder 'Creative Commons BY-NC-ND 4.0’ licentie met bronvermelding (syntax: "<MADE-Life Boekensteun>, <naam schrijver> (van achterflap of bijsluiter) in samenwerking met stichting MADE-Life 2024". Deze documenten mogen vrijelijk verspreid worden voor niet commerciële doeleinden, maar altijd met bronvermelding. De licentievoorwaarden van Creative Commons kunnen worden bekeken hier.
Mini-congres 'Herstart Bibliotherapie', Openbare Bibliotheek Utrecht - Neude 11 maandag 3 maart 2025 - 13.30 - 16.30 uur
Wie komt er? Wij hebben enkele tientallen mensen uitgenodigd die de vraag- en aanbodkant van bibliotherapie en het boekenvak vertegenwoordigen. Een aantal van hen zal ook stimulerende sessies verzorgen en aan de panels deelnemen. Daarnaast komen er studenten die hebben meegeschreven aan de 'Verhalen voor de Toekomst'. Enkelen zullen hun verhaal voordragen.
De agenda voor deze maandagmiddag 3 maart ziet er als volgt uit:
13.00 - 13.30 Inloop
13.30 - 13.40 Introductie door MADE-Life
13.40 - 14.50 Stimulerende sessies (elk 5 - 15 minuten)
Historie van Bibliotherapie - UvA Boekwetenschap, Lisa Kuitert
Bibliotheek praktijk van de jeugdafdeling - Bibliotheek Utrecht, Mieke van Eijsden
Leesjebeter.nl initiatief - Nederlands Letteren Fonds, Agnes Vogt
Onderzoek naar Huisartsen & Bibliotherapie - Open Universiteit, Master thesis, Lucienne Bongers
Huidige praktijk van een Bibliotherapeut - Culturele Apotheek, Akke Visser
Zoeken & Vinden - NDB Biblion, Jeroen Storm
Intermezzo - aantal ‘Verhalen voor de Toekomst’, verschillende studenten
Jaimy Kerkhof, 'dedagdatallesveranderede'
Robin Chardon, 'Brieven'
Isa Uittenbogaard, 'Klimmen'
14.50 - 15.00 Pauze
15.00 - 16.20 Prikkelende panels (elk 15 - 25 minuten)
vier pijlers van bibliotherapie: 1. welk boek: (non)fictie, 2. door wie: literaire/medische evaluatie, 3. wanneer: (on)begeleid, 4. voor wie: preventief/ curatief
mens en machine: op maat gemaakte aanpak & datagedreven
hoe maken we van deze herstart een succes: (plenaire discussie)
16.20 - 16.30 Afsluiting & Vervolg 16.30 - 17.30 Borrel
Wat zegt de wetenschap hierover? De meeste mensen 'voelen' wel dat sommige teksten een opbeurend effect kunnen hebben. Heel veel wetenschappelijk onderzoek over de mogelijke therapeutische impact van (gezamenlijk) lezen of schrijven van verhalen is er niet, maar er zijn wel enkele tientallen - vooral kwalitatieve - studies gedaan die op positieve therapeutische impact duiden. Hieronder benoemen we enkele van de meeste recente onderzoeken.
Wetenschappelijk onderzoek over de therapeutische impact van lezen
Verschillende wetenschappelijke studies zijn gedaan over de mogelijke therapeutische impact van (gezamenlijk) lezen op de geestelijke gezondheid. Hieronder benoemen we een aantal van deze studies:
'Digital bibliotherapy as a scalable intervention for suicidal thoughts: A randomized controlled trial', Peter J. Franz, et al (2022). Full research.
'Comparative efficacy and acceptability of bibliotherapy for depression and anxiety disorders in children and adolescents: a meta-analysis of randomized clinical trials', Shuai Yuan, et al (2018), Full Research (noot: focus op zelfhulp- en non-fictie boeken)
'The long-term effects of bibliotherapy in depression treatment: Systematic review of randomized clinical trials', M.R. Gualano, et al (2017). Full Research (noot: focus op zelfhulp- en non-fictie boeken)
'The role of reading groups in of managing mental distress in the community', Judith Shipment, et al (2016). Full research
'A literature-based intervention in woman-prisoners: preliminary findings, Josie Billington, et al (2016). Full research
'Shared Reading: assessing the intrinsic value of a literature-based health intervention', Eleanor Longdon, et al (2015). Full research
'Richtlijnen Depressie: Basisinterventies en eerste-stap inventies', Federatie Medisch Specialisten (2013, update 2024), Richtlijn m.b.t. bibliotherapie
Trimbos 'Bibliotherapie Handleiding', P. Cuijpers, et al (2004), Full Research (noot: focus op zelfhulp- en non-fictie boeken)
Wetenschappelijk onderzoek over de therapeutische impact van schrijven
Andere wetenschappelijke studies zijn gedaan over de mogelijke therapeutische impact van schrijven op de geestelijke gezondheid. Ook benoemen we hiervoor een aantal van deze studies:
'Writing to keep on Living: A systematic review and meta-analysis on Creative Writing Therapy...', Alejandro Porras, et al (2024), Full research
'Writing Therapy for post-traumatic stress: a meta-analysis', Arnold van Emmerik, et al (2012). Full research
'Therapeutic writing as an intervention for symptoms', Olwyn Johnston, et al (2010). Full research
Andere interessante artikelen over de therapeutische impact van lezen en schrijven
'Wilt u dat ik u literatuur voorschrijf? Onderzoek naar wat artsen en patiënten (kunnen) verwachten van lezen als medicijn' , Open Universiteit, Lucienne Bongers (2024). Onderzoek
'Samenlezen', Wetenschappelijk onderzoek naar emoties, perspectieven en verbondenheid, Agnes Andewal, University College Utrecht & Culturele Apotheek (2024). Onderzoek
'Bibliotherapie', Frits van Oostrom, Nederlands Tijdschrift Geneeskunde (2016). Artikel
'Bibliotherapie: lezen doet genezen', Nederlands Tijdschrift Geneeskunde (1987). Artikel