Waarom juist nu?

Veel jongvolwassenen, maar ook kinderen en volwassenen worstelen momenteel met hun geestelijke gezondheid. In de laatste onderzoeken van CBS, RIVM, Trimbos en andere instituten lijkt het alsof miljoenen mensen - vooral jongvolwassenen - in Nederland niet lekker in hun vel zitten. Misschien dat een bepaald boek mensen niet uit hun donkerste dal trekt, maar misschien wel een 'duwtje' de goede kant op geeft.

​

Veel instellingen, inclusief MADE-Life, zien veel potentie in bibliotherapie, maar dan moet je vanzelfsprekend wel eerst het juiste boek voor de juiste situatie kunnen vinden. De grote vraag is dus: welke boeken hebben bibliotherapeutisch effect. Juist daar gaat dit initiatief om.

Om toch met een definitie te beginnen nemen we degene van 'Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren'. Zodoende hebben we een gezamenlijke uitgangspositie:

​

Etym: Gr. biblion = boek; therapeia = verzorging, genezing

​

Verzamelnaam voor allerlei vormen van creatieve therapie waarbij teksten een rol spelen bij de behandeling van psychische en psychosomatische klachten. Bibliotherapie is o.m. verwant met dramatische therapie, muziektherapie, bewegings- en danstherapie. Het is de bedoeling om via ‘taal’ de weg naar het herstel te bevorderen en de scheppende mogelijkheden van de mens vrij te maken. Dit kan leiden tot een (her)ontdekking van de eigen persoonlijkheid en tot een betere zelfrealisatie. Het verbale karakter staat steeds centraal. Via taal leert de mens (opnieuw) situaties beschrijven, gevoelens en ervaringen in woorden vatten. Het boek of de tekst kan reeds zinvol functioneren doordat de patiënt een gespreksonderwerp krijgt, iets waarover hij met anderen kan praten. Aanvankelijk zal het gaan over de personages uit het boek, maar gaandeweg kan de therapeut de tekst laten functioneren als spiegel van de ziel. Teksten kunnen patiënten bewust maken van gevoelens, gedachten, wensen en herinneringen die verdrongen werden.

Ziekenhuisbibliotheken kunnen een belangrijke rol vervullen door de begeleiding van patiënten met aangepaste lectuur.

​

Poëzietherapie is een meer specifieke term die verwijst naar het werken met poëzie, maar die ook duidt op een meer productieve aanpak. Het schrijven van teksten vormt dan een belangrijk onderdeel van de therapie.

​

Het werken met teksten in een genezingsproces is een oude techniek. Denk aan de magische vorm van de boekoplegging, rituele teksten, de catharsisgedachte of genres als troostbrieven en -gedichten. Ook aan de autobiografie kende men vaak een therapeutische functie toe.

Gezamenlijke co-creatie!

Ons doel is daarom een ecosysteem van belanghebbenden samen te stellen om bibliotherapie samen nieuw leven in te blazen. Dit ecosysteem strekt zich uit van de aanbodkant (uitgevers, bibliotheken, zoeksystemen, aanpalende stichtingen, etc) tot de vraagkant (lezers, scholen, (patiënten)verenigingen, GGZ, etc.)

Ons mini-congres op 3 maart 2025 was de eerste zwaai om dit vliegwiel in beweging te brengen. Wij willen dit gezamenlijk doen. We zien co-creatie als de beste manier om samen een gedragen en goed fundament neer te zetten.

Wil je meedoen? Meelezen en beoordelen? Wij heten we graag welkom. Stuur dan een mail!

Hoe wordt dit strategische plan vormgegeven?

Normaliter zou men van te voren alles plannen. Echter is MADE-Life van mening dat dit grotere plan het beste via co-creatie kan worden vormgegeven. In de laatste anderhalf jaar heeft MADE-Life met 100+ partijen en mensen gesproken die een rol zouden kunnen hebben in deze herstart van bibliotherapie. Er zijn nog enkele andere belanghebbenden die wij graag 'mee' zouden hebben.

Het mini-congres was de formele aftrap van deze herstart. Het grotere strategische plan voor deze herstart zal dan ook ontwikkeld worden met de 'output' van dit congres. Ook zal dit plan blijven evolueren door samenwerking met de verschillende partijen. Co-creatie met alle belanghebbenden is essentieel voor het slagen van Bibliotherapie! Om het een Cruijffiaanse uitspraak te eindigen: "Alleen kun je niets, je moet het samen doen".​​​​​​​

​

Ons strategische plan wordt continu verder verfijnd. Het is op te vragen op info@made-life.nl

Wie doet er allemaal mee met deze herstart?

Deze herstart gaat vooral lukken omdat veel verschillende organisaties dit initiatief een warm hart toedragen. MADE-Life heeft inmiddels met meer dan 100+ organisaties en individuen uitgebreid gesproken. MADE-Life zou graag nog meer geïnteresseerde partijen aansluiten bij dit initiatief. Mocht jij of jouw organisatie een rol zien weggelegd in deze herstart, neem dan vooral contact met ons op!

​

Wie gaat er meedoen aan de aanbodkant?

Verschillende organisaties kunnen zich gaan inzetten om dit initiatief ook daadwerkelijk te laten slagen. MADE-Life heeft inmiddels overleg met deze partijen zowel als enkele andere belanghebbenden in het lenende- en kopende domein:

• Algemeen: Stichting Lezen, Nederlands Letterenfonds, KB

• Uitgeverij: GAU & verschillende uitgevers

• Lenen: VOB, (Openbare) bibliotheken, NBD Biblion

• Kopen (fysiek): CB, boekhandelaren, Titelive

• Kopen (online): Amazon, Bol, Kobo

• Bibliotherapeuten (huidige): Ella Berthoud, Culturele Apotheek, Lezenslessen, Lezerscollectief

• Feedbackmechanisme: Hebban, GoodReads, #BookTok, #Bookstagram, eigen portaal, etc.

​​

Wie gaat er meedoen aan de vraagkant?

Vele partijen kunnen zich gaan inzetten om deze herstart ook daadwerkelijk te laten lukken. MADE-Life heeft inmiddels overleg met deze partijen zowel als enkele andere belanghebbenden:

• Lezers: mensen die latent op zoek naar een betere mentale- en psychische gezondheid

• Meelezers: mensen in de omgeving van de primaire lezers, zoals ouders, familie, vrienden en bekenden

• Scholen: lager- en middelbaar en hoger onderwijs: MBO, HBO, WO & Onderwijsverenigingen

• Verenigingen: vrijetijdsverenigingen en patiënten- en naastenverenigingen (MIND, ADF, Depressievereniging, Weet, etc.) & hulplijnen

• Sociaal domein: bibliotheken, boekhandels, samenleesgroepen,

• Snijvlak sociaal- en zorgdomein: ervaringsdeskundigen, herstel academies, 'wachtverzachter' initiatieven en Ouder- en Kind Centra en Kindertelefoon

• Zorg domein: huisartsen (inclusief PoH), GGD- en GGZ-instellingen, ziekenhuizen en vrijgevestigde psychologen en psychiaters

• Medische Federaties: NHG, LV poh-ggz, De Nederlandse GGZ, NIP, NVvP, FMS, FVB

De eerste focus is op het supermarktmodel. Daarna zal gekeken worden naar het drogisterijmodel. Het - zwaarder beoordeelde - apotheekmodel zal pas hierna worden opgepakt. De volgende indicatieve stappen zullen voor de aangemerkte data genomen worden:

• Bepalen 2 condities voor pre-pilot en pilots: vrijdag, 27 juni 2025:

  • eenzaamheid

  • depressieve gevoelens

• Bepalen teksten per conditie voor pre-pilot:

  • fictie: romans - 16 romans bij eenzaamheid: vrijdag, 4 juli 2025,

  • fictie: romans - 16 romans bij depressieve gevoelens: vrijdag, 12 september

• Vraagkant aanzwengelen

  • Selecteren enkele organisaties voor eerste supermarkt pilots: vrijdag, 3 oktober 2025

    • scholen & opleidingen (reeds aangesloten)

      • Aventus (MBO),

      • Windesheim (HBO)

      • Universiteit voor Humanistiek (WO)

      • Middelbare school zal nog worden aangesloten

    • (bibliotheken: schaduwdraaien)

    • (huisartspraktijken: schaduwdraaien)

    • (GGZ-instellingen: schaduwdraaien)

• Aanbodkant orchestreren (deze boeken zullen beoordeeld worden)

  • Initiële voorselectie van 16 boeken voor supermarkt model: vrijdag, 4 juli 2025

    • 16 boeken bij eenzaamheid (waarbij met 4 boeken wordt begonnen)

    • fictie: romans

    • pre-pilot om beoordelingsmodel en proces te testen (met 4 boeken)

    • pre-pilot om de ervaringen van 16+ beoordelaars te evalueren

• Initiële voorselectie van 16 boeken bij eenzaamheid: vrijdag, 12 september 2025

  • 16 boeken bij eenzaamheid (waarbij met 12 boeken wordt begonnen)

  • fictie: romans (focusgebied)

• Verdere voorselectie van tientallen boeken: vrijdag, 12 januari 2026

  • meer boeken bij eenzaamheid om tot 16 positief beoordeelde boeken te komen

  • meer boeken bij depressie om tot 16 positief beoordeelde boeken te komen

  • fictie: romans (focusgebied)

  • enkele andere gedichten en non-fictie boeken zullen ook bekeken worden

    • enkele * fictie: gedichten

    • enkele * non-fictie: zelfhulpboek (psycho-educatie)

    • enkele * non-fictie: ervaringsverhaal (auto)biografie

• Bespreking van ongeveer 16 tot 32 positief beoordeelde boeken: vrijdag, 26 juni 2026

  • eenzaamheid: ~8 tot 16 boeken

  • depressieve gevoelens: ~8 tot 16 boeken

• Creëren bibliotherapeutische leeswijzers voor boeken: vrijdag, 26 juni 2026

• Publicatie boekenlijst en achterflappen naar pilot locaties: vrijdag 11 september 2026

• Beoordelingscommissie, -raamwerk en beoordeelde boeken

  • Raamwerkbevestiging pre-pilot: accorderen raamwerk: vrijdag, 04 juli 2025

  • Commissiebevestiging pre-pilot: vrijdag, 11 juli 2025

  • Eerste beoordelingsronde pre-pilot: 11 juli t/m 29 augustus 2025

  • Verfijnen beoordelingsraamwerk voor tweede pre-pilot: voor 12 september 2025

  • Tweede beoordelingsronde pre-pilot: 12 september t/m 14 november 2025

  • Verdere beoordelingsrondes pre-pilot: 6 januari t/m 26 juni 2026

  • Pilot periode: maandag, 14 september 2026 t/m vrijdag, 2 juli 2027

Veel jongvolwassenen, maar ook kinderen en volwassenen worstelen momenteel met hun geestelijke gezondheid. In de laatste onderzoeken van CBS, RIVM, Trimbos en andere instituten lijkt het alsof miljoenen mensen - vooral jongvolwassenen - in Nederland niet lekker in hun vel zitten. Misschien dat een bepaald boek mensen niet uit hun donkerste dal trekt, maar misschien wel een 'duwtje' de goede kant op geeft.

​

Veel instellingen, inclusief MADE-Life, zien veel potentie in bibliotherapie, maar dan moet je vanzelfsprekend wel eerst het juiste boek voor de juiste situatie kunnen vinden. De grote vraag is dus: welke boeken hebben bibliotherapeutisch effect. Juist daar gaat dit initiatief om.

Welke boeken gaan in aanmerking komen?

Bibliotherapie wordt nog niet op grote schaal toegepast. Vandaar dat het nu moeilijk is te bepalen welke boeken eventueel een therapeutisch effect zouden kunnen hebben bij bepaalde situaties. De huidige praktijk bestaat vooral uit 'op maat gemaakte' leeslijsten door gespecialiseerde bibliotherapisten en beperkte online databases, zoals www.leesjebeter.nl.

​

Om honderden boeken, gedichten en andere tekstvormen bibliotherapeutisch te kunnen aanbieden, heeft MADE-Life een schaalbaar beoordelingsmodel ontwikkeld. Deze beoordelingsschakel is essentieel om het specifieke aanbod goed te laten aansluiten bij de specifieke vraag. Dit doorontwikkelde model (ML-BT) voor de beoordeling van romans vind je hier: https://www.made-life.nl/post/bibliotherapie-model-maakt-steeds-meer-stappen

​

Elk boek zal gelezen worden door zes mensen:

• twee zorgdeskundigen (poh-GGZ, huisartsen, psychologen en psychiaters)

• twee ervaringsdeskundigen

• twee literatuurdeskundigen

​

Iedereen zal elk boek zorgvuldig beoordelen, waarna het - bij een positieve uitkomst - op de ML-BT lijst wordt gezet. Deze lijst zal dan worden gebruikt in de pilots en daarna de landelijke uitrol.

Onder welke voorwaarden worden deze verhalen gepubliceerd?

Deze boekenlijst, achterflappen en bijsluiters worden gepubliceerd onder 'Creative Commons BY-NC-ND 4.0’ licentie met bronvermelding (syntax: "<MADE-Life Boekensteun>, <naam schrijver> (van achterflap of bijsluiter) in samenwerking met stichting MADE-Life 2024". Deze documenten mogen vrijelijk verspreid worden voor niet commerciële doeleinden, maar altijd met bronvermelding. De licentievoorwaarden van Creative Commons kunnen worden bekeken hier.

Mini-congres 'Herstart Bibliotherapie', Openbare Bibliotheek Utrecht - Neude 11 maandag 3 maart 2025 - 13.30 - 16.30 uur

Wie komt er? Wij hebben enkele tientallen mensen uitgenodigd die de vraag- en aanbodkant van bibliotherapie en het boekenvak vertegenwoordigen. Een aantal van hen zal ook stimulerende sessies verzorgen en aan de panels deelnemen. Daarnaast komen er studenten die hebben meegeschreven aan de 'Verhalen voor de Toekomst'. Enkelen zullen hun verhaal voordragen. ​ De agenda voor deze maandagmiddag 3 maart ziet er als volgt uit: ​ 13.00 - 13.30 Inloop ​ 13.30 - 13.40 Introductie door MADE-Life ​ 13.40 - 14.50 Stimulerende sessies (elk 5 - 15 minuten)

• Historie van Bibliotherapie - UvA Boekwetenschap, Lisa Kuitert

• Bibliotheek praktijk van de jeugdafdeling - Bibliotheek Utrecht, Mieke van Eijsden

• Leesjebeter.nl initiatief - Nederlands Letteren Fonds, Agnes Vogt

• Onderzoek naar Huisartsen & Bibliotherapie - Open Universiteit, Master thesis, Lucienne Bongers

• Huidige praktijk van een Bibliotherapeut - Culturele Apotheek, Akke Visser

• Zoeken & Vinden - NDB Biblion, Jeroen Storm​

​

• Intermezzo - aantal ‘Verhalen voor de Toekomst’, verschillende studenten
  

  • Jaimy Kerkhof, 'dedagdatallesveranderede'

  • Robin Chardon, 'Brieven'

  • Isa Uittenbogaard, 'Klimmen'

​ 14.50 - 15.00 Pauze ​ 15.00 - 16.20 Prikkelende panels (elk 15 - 25 minuten)​

• vier pijlers van bibliotherapie: 1. welk boek: (non)fictie, 2. door wie: literaire/medische evaluatie, 3. wanneer: (on)begeleid, 4. voor wie: preventief/ curatief

• mens en machine: op maat gemaakte aanpak & datagedreven

• hoe maken we van deze herstart een succes: (plenaire discussie)

​ 16.20 - 16.30 Afsluiting & Vervolg ​ 16.30 - 17.30 Borrel

Wat zegt de wetenschap hierover? De meeste mensen 'voelen' wel dat sommige teksten een opbeurend effect kunnen hebben. Heel veel wetenschappelijk onderzoek over de mogelijke therapeutische impact van (gezamenlijk) lezen of schrijven van verhalen is er niet, maar er zijn wel enkele tientallen - vooral kwalitatieve - studies gedaan die op positieve therapeutische impact duiden. Hieronder benoemen we enkele van de meeste recente onderzoeken.

​

Wetenschappelijk onderzoek over de therapeutische impact van lezen

​​

Verschillende wetenschappelijke studies zijn gedaan over de mogelijke therapeutische impact van (gezamenlijk) lezen op de geestelijke gezondheid. Hieronder benoemen we een aantal van deze studies:

• 'Digital bibliotherapy as a scalable intervention for suicidal thoughts: A randomized controlled trial', Peter J. Franz, et al (2022). Full research.

• 'Comparative efficacy and acceptability of bibliotherapy for depression and anxiety disorders in children and adolescents: a meta-analysis of randomized clinical trials', Shuai Yuan, et al (2018), Full Research (noot: focus op zelfhulp- en non-fictie boeken)

• 'The long-term effects of bibliotherapy in depression treatment: Systematic review of randomized clinical trials', M.R. Gualano, et al (2017). Full Research (noot: focus op zelfhulp- en non-fictie boeken)

• 'The role of reading groups in of managing mental distress in the community', Judith Shipment, et al (2016). Full research​

• ​'A literature-based intervention in woman-prisoners: preliminary findings, Josie Billington, et al (2016). Full research​

• 'Shared Reading: assessing the intrinsic value of a literature-based health intervention', Eleanor Longdon, et al (2015). Full research

• 'Richtlijnen Depressie: Basisinterventies en eerste-stap inventies', Federatie Medisch Specialisten (2013, update 2024), Richtlijn m.b.t. bibliotherapie

• Trimbos 'Bibliotherapie Handleiding', P. Cuijpers, et al (2004), Full Research (noot: focus op zelfhulp- en non-fictie boeken)

​​

Wetenschappelijk onderzoek over de therapeutische impact van schrijven

​

Andere wetenschappelijke studies zijn gedaan over de mogelijke therapeutische impact van schrijven op de geestelijke gezondheid. Ook benoemen we hiervoor een aantal van deze studies:

• 'Writing to keep on Living: A systematic review and meta-analysis on Creative Writing Therapy...', Alejandro Porras, et al (2024), Full research

• 'Writing Therapy for post-traumatic stress: a meta-analysis', Arnold van Emmerik, et al (2012). Full research

• 'Therapeutic writing as an intervention for symptoms', Olwyn Johnston, et al (2010). Full research

​

​

Andere interessante artikelen over de therapeutische impact van lezen en schrijven

​​​

• 'Wilt u dat ik u literatuur voorschrijf? Onderzoek naar wat artsen en patiënten (kunnen) verwachten van lezen als medicijn' , Open Universiteit, Lucienne Bongers (2024). Onderzoek

• 'Samenlezen', Wetenschappelijk onderzoek naar emoties, perspectieven en verbondenheid, Agnes Andewal, University College Utrecht & Culturele Apotheek (2024). Onderzoek

• 'Bibliotherapie', Frits van Oostrom, Nederlands Tijdschrift Geneeskunde (2016). Artikel

• 'Bibliotherapie: lezen doet genezen', Nederlands Tijdschrift Geneeskunde (1987). Artikel